Geld en goed:
'en ik die altijd meende, dat de man het geld moest hebben'

Mijn eerste duidelijke les over vrouwen en geld leerde ik uit afleveringen van de soap Dynasty. Globaal waren er twee scenario's, zo bleek. Ofwel een vrouw had geen eigen geld, trouwde met een rijke man en specialiseerde zich in paardrijden en zijn-vrouw-zijn. Dat was aanbevelenswaardig, want de blonde Krystle werd hierdoor geportretteerd als the good girl. Haar tegenhanger was de donkerharige Alexis: slecht, maar wel zelfstandig en in het bezit van eigen bedrijf en kapitaal. Ontegenzeggelijk een veel spannender bestaan, ook al omdat zij een minnaar aan- en afschafte alsof het een nieuw paar schoenen gold. Wat ik uit Dynasty leerde, was een oude waarheid: vrouwen en geld vormen een interessante combinatie. Tijdens het lezen van het 17de jaarboek voor Vrouwengeschiedenis Geld en Goed werd mij dat idee herhaaldelijk onder ogen gebracht. Slechts twee vragen waren het uitgangspunt voor de bundel artikelen: "hoe kwamen vrouwen aan kapitaal en wat deden ze ermee?" (p.6)

Eene illusie
Dit vragenpaar blijkt op uiteenlopende manieren beantwoord te kunnen worden. Al in het voorwoord maakt de redactie melding van kapitaalsverwerving via het huwelijk, erfrecht, zelfstandig ondernemerschap en diefstal. Verder op in de bundel geeft sociologe Ali de Regt in een uitgebreid artikel over huwelijk en geld een overzicht van veranderingen in de vermogenspositie van getrouwde vrouwen. Wie denkt dat we sinds lang in verlichte tijden leven, komt bedrogen uit: pas 30 jaar mag een getrouwde vrouw over haar eigen vermogen beschikken en is haar juridische positie op dat gebied gelijkwaardig aan mannen. Mirjam E. Wagter gaat in op de interessante levensgeschiedenis van Jonkvrouwe Adriana Wilhelmina van Andringa de Kempenaer (1858-1926). Als jong meisje ontdekte zij dat niet alleen mannen, maar ook vrouwen geld konden bezitten: "Dus pa was niet rijk geweest en ma wel? Dus daarom ook was oom Hendrik niet rijk en tante Cateau evenmin? - en ik die altijd meende, dat de man het geld moest hebben; ik was er bepaald van onder den indruk en al zei ik het aan niemand, 't was scheen of ik eens eene illusie verloren had." (p.133) Toen zij later als weduwe zelf 'het geld' had, ging zij daar met dédain mee om. Dan was Wilhelmina Drucker anders, toont Myriam Everard aan. In een testament (niet het laatste) dat deze bijzondere vrouw bij notaris Pollones deponeerde, blijkt dat zij de financiële zelfstandigheid van vrouwen zeer belangrijk achtte. Naast een aantal andere beschikkingen laat zij het Louise- en Minnafonds stichten, dat jonge meisjes in staat stelt een vak te leren. Naast deze en andere artikelen bevat Geld en Goed een essay van Margo Brouns over 'Sekse en geld: debat over functiewaardering', critische bronnenstudies en zoals altijd een bibliografisch overzicht van vrouwengeschiedenis in het vaktijdschrift in het jaar 1996.

Vooroordelen
De suggestie dat het bezit van geld en goed niets goeds doet voor een vrouw, wordt prettig tegengewerkt door Dineke Stam en Henriëtte Lakmaker in 'Elisabeth Otter-Knoll (1818-1900)'. Zij herinterpreteren bronnen en vergelijken hun analyse met het beeld dat van haar werd gegeven in het jubileumboek van de Elisabeth Otter-Knoll Stichting (1987). Auteur Chris van der Heijden tekent Elisabeth met alle vooroordelen rondom rijke vrouwen: zij vertoonde, meende hij, praalzucht, ijdelheid, ziekelijke bemoeizicht, hardvochtigheid en was natuurlijk ook eenzaam en voortdurend op zoek naar een geschikte man. Stam en Lakmaker presenteren een ander beeld, waarna Van der Heijden pijnlijk in zijn hemd staat. Om één voorbeeld te noemen: Elisabeth trouwde drie keer.
Door dat te noemen, raken de auteurs een thema aan dat ik helaas miste in dit verder veelzijdige Jaarboek: heel graag had ik gelezen over 'vrouwelijkheid', erotiek en geld, en op welke manieren schoonheid met rijkdom samenhing. Wanneer werd bijvoorbeeld de eerste miss-verkiezing gehouden en hoe beïnvloedde dat in materieel opzicht het leven van de winnares? Elisabeth deed meer dan trouwen; zij was een uitmuntende zakenvrouw die veel winst maakte op onder meer beleggingen in huizen, aandelen, effecten en obligaties.
Ze maakte heerlijke reizen, voelde zich vermoedelijk verbonden met de vrouwenbeweging, bleek actief in zaken en liet tenslotte bij haar dood een kapitaal achter van 2 miljoen 339 duizend gulden. Haar enige erfgenaam was een op te richten stichting, die onder speciale voorwaarden inwoning en een toelage zou verschaffen aan oudere 'beschaafde' vrouwen. Dat gebeurde wel meer in die tijd, maar Van der Heijden noemt het een 'neurotische drang om dat geld in iets om te zetten dat voor het nageslacht waardevol zou zijn.' (p.92)
Het is zonder meer een spannend thema, geld en goed, en dat het duizend facetten heeft is duidelijk. Het jaarboek biedt er een klein aantal van, en dat betekent vanzelfsprekend dat er veel blijven liggen. Misschien was het handiger geweest dit brede thema op te splitsen in een aantal kleinere thema's, zoals bezit en lichamelijkheid of rijke vaderlandse heldinnen. Nu ligt het accent wat te veel op case studies die, hoe boeiend de meeste ook zijn, toch maar een klein tipje van de sluier oplichten.

Geld en goed. 17e Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis. Red. Corrie van Eijl e.a..
Amsterdam, Stichting IISG, 1997.
ISBN 90-6861-132-1

Onder de bedrijfsnaam Mevrouw Vijf Producties produceert Vilan van de Loo creatieve teksten.
http://www.vilanvandeloo.nl