Marianne Offereins:
(Geneeskrachtige) planten in voormalig Nederlands-Indië

In het NVOX, vakblad voor exacte vakken in het onderwijs, bestaat de prachtige reeks Vrouwenminiaturen uit de natuurwetenschappen. Een aantal van deze miniaturen werd gebundeld (ISBN 90-800122-5-4). Marianne I.C. Offereins schrijft naast deze biografische reeks ook recensies. In het oktobernummer verscheen een bespreking van de 'Kloppenburg-cassette'.

Regelmatig beweeg ik me in het circuit van de tweedehands en antiquarische boeken. Voortdurend op zoek naar informatie voor de Vrouwenminiaturen, maar ook voor andere gebieden want er is zo veel interessants in de wereld. Daar hoorde ik voor het eerst van mevrouw Kloppenburg, die in het begin van de twintigste eeuw zich bezig had gehouden met het systematisch beschrijven van de inheemse geneeskrachtige planten. Duidelijk was al meteen dat in de eerste plaats haar boeken niet meer te koop waren en dat ze - die enkele keer dat ze aangeboden werden - een flinke aanslag op het budget zouden betekenen. Blij verrast was ik te merken dat er een uitgever het avontuur had aangedurfd twee delen van 'Kloppenburg' in facsimile uit te geven.
De delen worden, vergezeld van een zorgvuldige biografie geschreven door Vilan van de Loo, uitgegeven in een cassette.

Als eerste de biografie Kijk in Kloppenburg.
Als reden om de biografie te schrijven gaf de auteur: "In onze tijd, waarin iedereen die een centimenter boven het hooiveld uitsteekt een biografie krijgt, zocht ik tevergeefs naar een boek over mevrouw J.M.C. Kloppenburg-Versteegh (1862-1948). Het ontbreken hiervan leek mij een gemis. (...) Oudere Indische mensen die ik sprak, (...) vertelden mij dat de naam van mevrouw Kloppenburg (...) zeer bekend was vanwege haar boek Indische planten en haar geneeskracht.
Een andere zin uit haar inleiding sprak me ook zeer aan: "De term Vaderlandse geschiedenis (met daarin opgenomen de koloniale geschiedenis) is dan ook gerechtvaardigd; er zijn weinig moeders in opgenomen."
Deze drie boeken zijn - volgens de auteur - dan ook te beschouwen als een monument(je) ter nagedachtenis aan een van de vele vrouwen die dreigen te worden vergeten, ondanks hun rol in de geschiedenis.
De auteur heeft gebruik gemaakt van een groot aantal bronnen in de vorm van documenten en van interview met nabestaanden, die ze voor zichzelf laat spreken. Hieruit komt een interessant beeld naar voren van het leven binnen een gegoede familie in voormalig Nederlands-Indië in de tijd van de overgang van het koloniale bewind naar de zelfstandigheid van de huidige republiek Indonesië.
Wat ik bijzonder vind, is dat Van de Loo erin geslaagd is mevrouw Kloppenburg en haar familie in het kader van bijna een eeuw Indische geschiedenis te plaatsen en dat ze geen waardeoordeel geeft - en zeker niet wanneer het gaat om de werkzaamheid of niet van de beschreven planten en kruiden - maar in haar informatie objectief blijft.

Wenken en raadgevingen

Het boek is opgezet in twee delen, beide in alfabetische volgorde.
In het eerste deek, het 'Botanisch gedeelte', worden de planten beschreven met hun bijzonderheden met betrekking tot de teelt, de verschijningsvorm, het gebruik en inderdaad met praktische tips, waarbij sommige bij mij wel vragen oproepen. (Om maar bij de eerstgenoemde plant te beginnen: waarom mogen aardappels niet gestoomd worden?) In de meeste gevallen wordt de Maleise naam als eerste genoemd (in een enkel geval komt de Nederlandse naam als eerste), gevolgd door de Latijnse. Zo wordt op bladzijde 137, die ik overigens willekeurig opsloeg, genoemd:

't Is maar dat u het weet

Het tweede deel: 'Medisch gedeelte', heeft als ondertitel 'Recepten, voorschriften en hygiënische wenken gerangschikt in alphabetische volgorde van de ziekten en kwalen en gaat van Aambeien, of haemorrhoïden tot Zwartwaterkoorts, Zweeten, Zwelling van been of voet...("Men behoeft niet juist door slangen gebeten te zijn, om een dikken voet te krijgen; zelfs het trappen met den blooten voet op een stuk afgeworpen slangenhuid kan zwelling veroorzaken") en Zwellingen in lies of oksel.
In een aanhangsel wordt de bereiding van een aantal middelen uit de doeken gedaan.

Atlas van de Indische geneeskrachtige planten

Dit deel bevat platen met de afbeeldingen van de planten die in het boek genoemd worden, met de naam - voor zover bekend - in de verschillende talen en dialecten die in de Indische archipel werden gebruikt. Een prachtig platenboek met duidelijke afbeeldingen, dat op een zorgvuldige manier is behandeld. Op het moment van verschijnen (1907) werd betrekkelijk weinig aandacht aan de boeken besteed, door de pers en de gevestigde medische stand werd er met argwaan naar gekeken. In het Soerabaiasch Dagblad noemde men de boeken 'overbodig' en alles wat in de boeken stond 'onwetenschappelijk'. In De Locomotief, een ander nieuwsblad, stond: "Dat er in tal van Indische kruiden geneeskracht schuilt, is overbekend, maar dit neemt niet weg dat de aanwending van geneesmiddelen, van welken aard ook, door onbevoegden, altijd zeer gevaarlijk blijft." De eerste oplage van 1000 exemplaren was overigens binnen een paar maanden uitverkocht. Voordat men naar de dokter ging, werd dan ook meestal in 'Kloppenburg' gekeken.
Voor mensen die (menen dat ze) wortels in Indië hebben, absoluut een buitenkans. Zeer aanbevolen vanwege: de fraaie platen in de 'Atlas' (biologie!); de zorgvuldige biografie, waardoor de link met aardrijkskunde maar ook met literatuur zo gelegd is; de raadgevingen voor het gebruik van de planten (Natuur en gezondheid); achtergrondinformatie over een stuk exotische natuurhistorie.
Ik zou zo een aantal titels van werkstukken kunnen geven, waar geïnteresseerde leerlingen ook zelf het nodige plezier aan zouden kunnen beleven.

Onder de bedrijfsnaam Mevrouw Vijf Producties produceert Vilan van de Loo creatieve teksten.
http://www.vilanvandeloo.nl